第十一講表  四諦十二因緣

15-05-2021

  第十一講表  四諦十二因緣 前表說人天乘,此表說聲聞、緣覺乘。先說聲聞乘。    甲、聲聞乘 如第九表所言,聲聞乘目標在斷見思惑,證真諦涅槃,出三界分段生死。而其所修法門,即「四諦」法。 ◎教法 ── 四諦 何謂「四諦」?「四」者苦、集、滅、道也;「諦」者,審義、實義、不顛倒義、不異義;「四諦」者,此四者皆為真實不變之正理也。《佛遺教經》云:「月可令熱,日可令冷,佛說四諦,不可令異!」 ●苦諦 「身心酬業,患累逼惱」── 三界凡夫眾生,其身心依正果報,乃酬昔業因而來,皆為生死苦法,不免災患、累縛、逼迫、苦惱。如《法華經》云:「三界無安,猶如火宅,眾苦充滿,甚可怖畏!」又如第四表中云:「三界統苦」,樂是壞苦,苦是苦苦,不苦不樂是行苦。故三界果報確實是苦,不可令樂,故云「苦諦」。 「世間果」── 此苦諦乃言三界生死之果。 佛於鹿野苑初轉法輪,即說四諦,四諦之首,即此苦諦。可見「觀受是苦」,確為菩提覺心之發端。學佛之人,必也深體此意,方能憤然悱然,期求出離,不致以苦為樂,流連忘返也。 ●集諦 「起惑造業,招集來苦」── 三界苦果,從何而來?無非起見思惑,造有漏善惡等業,招集而來。若不起惑,則不造業;既不造業因,則不受苦果。故此惑業,確實是招集三界苦果之因,除此更無別因,故云「集諦」。 「世間因」── 此集諦乃言三界生死之因。 佛說集諦,使眾生如實了知,一身所受之苦,確為「自作自受」,是以毋須怨尤,勿加苦因,惟求釜底抽薪之道也。 ●滅諦 「結業已盡,無生死累」── 若將見思惑業斷盡,則生死因緣滅,不復受生死苦果。經云:「生滅滅已,寂滅為樂」,惟有滅盡生滅之苦因苦果,所得不生不滅之涅槃境界,方為真樂,除此更無真樂,故云「滅諦」。 「出世果」── 此滅諦乃言出三界生死之涅槃果。 佛說滅諦,揭示三界苦海外,真實安樂解脫處,則茫茫眾生,油然興起歸來之志矣! ●道諦 「正助雙修,能至涅槃」── 彼涅槃果從何而得?惟從修「道」而得。「道」即戒定慧三無漏學(廣則為三十七道品),戒為助道,定慧為正道,如是正助雙修,即能斷惑除苦。故戒定慧確實是滅苦之因,除此更無別因,故云「道諦」。 「出世因」── 此道諦乃言出三界生死之因。 佛說道諦,直指一條光明大道,茫茫眾生,津梁是賴矣! 或問:四諦言世出世因果,何以各先言其果(苦、滅),然後言其因(集、道)?答:此佛說法之善巧也。蓋果易曉而因難見,故先示以易曉易見者,以興其厭慕之志,然後告以得果之因道,則自肯欣然起行矣。 綜觀四諦,無非在說明世間有漏因果,與出世間無漏因果。眾生聞此,方可認清何為真苦?何為真樂?何為苦因?何為樂因?若欲離苦得樂,須斷苦因,修樂因,是謂「知苦斷集,慕滅修道」。 可見四諦乃甚為圓滿完整之法輪,所有破迷啟悟,離苦得樂之因果道理,皆攝其中,佛說大小偏圓諸教法,皆不離四諦。是故佛最初轉法輪,與最後臨入滅,皆唱言四諦法。《佛遺教經》云:「汝等若於苦等四諦有所疑者,可疾(速)問之,毋得懷疑不決也!爾時世尊如是三唱……」蕅益大師解云:「如來一代教法,義理雖多,四諦攝盡。以苦集二諦,攝盡世間因果;滅道二諦,攝盡出世因果。故於四諦有疑,則一切法咸皆有疑;茍於四諦無疑,則一切法皆為無疑。所以垂滅殷勤三唱,深顯除四諦外,更無餘法也。」 然大小乘經論所言四諦,名目雖同,義趣迥別。天臺智者大師依《勝鬘》、《涅槃》等經,立大小偏圓不同之四種四諦,與化法四教四觀相配當。如下表:   聲聞、緣覺二乘皆為小乘教,亦即是「藏教」(第九表已說)。故聲聞乘所言四諦,即是藏教「生滅四諦」。何謂「生滅四諦」?以四諦皆言生滅故(雖分世出世,而四皆有變易)。「苦」則依正身心、生滅變異;「集」則貪瞋癡等流動生滅;「道」則貪瞋癡滅,戒定慧生;「滅」則苦集邊滅已,涅槃邊方生。而其觀慧,則為「析空觀」。 若通教之「無生四諦」,則四諦皆言無生(緣生如幻,生即不生),而其觀慧為「體空觀」。若別教之「無量四諦」,則四諦皆言無量(唯識所現,十界差別),而其觀慧為「次第三觀」。若圓教之「無作四諦」,則四諦皆言無作(體即法界,作而無作),而其觀慧為「一心三觀」。 ●三轉法輪 佛典載言:佛初於鹿野苑,對憍陳如等五人(後來稱為五比丘),三轉四諦法輪,所謂「示轉」、「勸轉」、「證轉」。 「示轉」── 直示四諦之相狀。所謂「此是苦,逼迫性;此是集,招感性;此是滅,可證性;此是道,可修性。」 「勸轉」── 警勸令修四諦。所謂「此是苦,汝應知;此是集,汝應斷;此是滅,汝應證;此是道,汝應修。」 「證轉」── 佛引己為證明。所謂「此是苦,我已知,不復更知;此是集,我已斷,不復更斷;此是滅,我已證,不復更證;此是道,我已修,不復更修。」 當時憍陳如聞已,即得法眼淨(初果)。世尊乃重為其餘四人廣說四諦,四人亦得法眼淨。此時五人白佛,欲求出家,世尊呼彼五人「善來(來得正好),比丘!」五人頓時鬚髮自落,袈裟著身,即成沙門(出家修道者)。佛復為演說無常無我等法,五人乃漏盡成阿羅漢。於是世間始有三寶具足(佛為佛寶,四諦為法寶,五阿羅漢為僧寶),是為人天福田。(詳見《三轉法輪經》等)。 ◎觀法── 析空觀、十六行觀 聲聞人聞解四諦教已,依教起觀,而其觀慧,不外「析空觀」。 ●析空觀 第九表中總說三乘宗旨,已略明三諦三觀。其中「空觀」觀「真諦」,有「析空觀(觀散壞空)」、「體空觀(觀當體空)」二種,而小乘(藏教)之觀慧為「析空觀」。觀萬法緣合則生,緣散則滅,有生有滅故「無常」;無獨立自體,不能自在作主,故「無我」。 何以名之為「析空」?蓋佛常將色心諸法分析為五陰、或十二入、或十八界,令行者觀察,但見有陰、入、界法,起惟法起,滅唯法滅,不見有我及我所有,故名「析空觀」,又名「無常無我觀」。能了「我空」,能破「我執」(不能了「法空」、破「法執」)。 小乘聲聞人即以此析空觀慧,觀「生滅四諦」道理。 ●四諦十六行觀 何以須觀四諦?以迷四諦則見惑起,明四諦則見惑除故。蓋行者必須將四諦一一觀明,方能所修無謬(道),所斷無謬(苦集),所證無謬(涅槃)。否則,以苦為樂,以無常為常;應斷者不斷,應捨者不捨;或非道而計為道,非涅槃而計為涅槃。則墮凡夫外道邪知見中,永無斷惑證果之分矣!若能觀明四諦,定慧功深,則見惑斷,進一步可斷思惑;如是則三界因緣滅,因緣滅則三界苦果滅,而證入真諦涅槃矣。是謂「理惟一真(真諦),觀有四諦;由觀四諦,方顯真理(真諦)。」 如何觀四諦?欲使修觀者取理無謬(於四諦理確實明解無誤),故經論中於每諦下各以四行觀之(起四種觀解),四行觀明了,方於此諦明了無謬。四諦合計十六行觀,又稱「十六行相」。如下表:   一、苦下四行 ──「苦諦」指三界依正果報,色心諸法。此諸法緣生緣滅故「無常」;為無常所逼故「苦」;一相異相不可得(破外道執「我」與「五蘊」為一或異)故「空」;我我所不可得故「無我」。 若但觀欲界苦諦,則可觀「苦、不淨、無常、無我」,而此四行觀即「四念處觀」(後詳)。 二、集下四行──「集諦」指見思惑業。有漏惑業和合,能招苦果,名「集」;觀於六因(《俱舍論》等將萬法生起之因分為六種,如能作因、俱有因等),能生苦果,名「因」;觀於四緣(親因緣、增上緣等,如第二表中說),能生苦果,名「緣」;還受後有苦,名「生」。 三、滅下四行 ──「滅諦」指涅槃。於涅槃境界中,諸煩惱滅,名「滅」;一切苦盡,名「盡」;一切第一,名「妙」;超過生死,名「離」。 四、道下四行 ──「道諦」指戒定慧。此道能至涅槃,名「道」;非顛倒法,名「正」;聖人行處,名「跡」;運至三脫(空、無相、無願三解脫門,乃入涅槃之門),名「乘」。 此十六行觀,又有欲界十六行與上界(色界、無色界)十六行之別,上下界合為八諦三十二行觀。聲聞行者,初則惟觀欲界苦諦四行相,次則具觀欲界四諦十六行相,後則遍觀上下界八諦三十二行相。 ◎行位── 七賢四聖 天臺藏教聲聞乘之行位,依《俱舍論》等明之,有七賢四聖之位。先消釋「三界迷諦(即此講表之丙表)」,然後說行位。 ●三界迷諦 「起見惑八十八使」── 如第九表釋「見思惑」中已言,見惑有十使,思惑有四使。見惑十使配合三界四諦而論,則成八十八使。何以須論三界?以三界見惑不同故。又何以須論四諦?以見惑乃迷四諦而起,四諦迷則見惑浩然;四諦明則見惑斷除故。如下表: […]

Xem thêm

CÁC KHÁI NIỆM CHỦ YẾU TRONG PHẬT GIÁO

CÁC KHÁI NIỆM CHỦ YẾU TRONG PHẬT GIÁO Fabrice Midal (Hoang Phong chuyển ngữ)   Lời giới thiệu của người dịch : Trong một quyển sách nhỏ « Phật Giáo Nhập Môn » (ABC du Bouddhisme, nhà xuất bản Grancher, 2008), tác giả Fabrice Midal đã dành riêng một chương (chương 7, tr.123-137) để tóm lược thật ngắn gọn một số các khái niệm căn bản […]

Xem thêm

BẮT ĐẦU TỪ NƠI ĐÂU

BẮT ĐẦU TỪ NƠI ĐÂU Nguyễn Duy Nhiên   Gần đây, một tạp chí Phật Học có đăng thư một độc giả hỏi vị giáo thọ phụ trách, “Tôi vừa mới được quy y và bắt đầu học Phật, tôi thấy con đường này mênh mông quá. Tôi có một khó khăn là không biết mình nên bắt đầu từ nơi đâu đây? Những giáo lý về sanh diệt, tác ý, nghiệp quả, duyên sinh… […]

Xem thêm

BÁT CHÁNH ĐẠO

BÁT CHÁNH ĐẠO Huệ Giáo   I/ Mở đề: Bát Chánh Đạo hoặc Bát Thánh Đạo là giáo lý căn bản của Đạo đế (trong Tứ Đế) gồm ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Đây là những phương tiện hành trì phổ biến sâu rộng chung cho Ngũ thừa Phật giáo. Trong bài pháp Tứ đế đầu tiên đức Phật giảng tại vườn Lộc Uyển, về phương pháp hành trì hay Đạo đế, con đường dẫn đến an vui Niết bàn. Đức Phật đã long trọng chỉ Bát […]

Xem thêm

MƯỜI NGHIỆP LÀNH

MƯỜI NGHIỆP LÀNH Minh Đức Triều Tâm Ảnh   Người, vật, chim muông, hoa lá, cỏ cây, lâu đài, phố thị, làng mạc… đều nương tựa trên mặt đất. Cũng vậy, chúng sanh hữu tình, các bậc trí tuệ, chư thánh nhơn, đức Phật… cũng do 10 nghiệp lành mà có sắc thân, tướng mạo, y báo, chánh báo sai khác, dị đồng… Tất cả phải nương tựa […]

Xem thêm

CỐT LÕI CỦA GIÁO HUẤN PHẬT GIÁO LÀ GÌ?

CỐT LÕI CỦA GIÁO HUẤN PHẬT GIÁO LÀ GÌ? Buddhadasa Hoang Phong chuyển ngữ   Tôi rất mong quý vị sẽ nắm bắt được thế nào là “cốt lõi của giáo huấn Phật Giáo“. Trong buổi nói chuyện hôm nay, nếu tôi nêu lên câu hỏi: “Vậy cốt lõi của giáo huấn Phật Giáo là gì?” thì nhất định tôi cũng sẽ nhận được vô số các câu trả lời trái ngược nhau, không […]

Xem thêm

HÃY TÌM HIỂU TÔN GIÁO NÀY

HÃY TÌM HIỂU TÔN GIÁO NÀY Tác giả: Dr. K. Sri Dhammananda Nayaka Dịch giả: Tỳ khưu Khánh Hỷ Hãy tìm hiểu Tôn giáo này Mọi người đều nên có một tôn giáo và tôn giáo này biểu lộ tư tưởng của họ. Không có tôn giáo, con người sẽ trở thành mối nguy hiểm cho xã hội. Các nhà khoa học và tâm lý học có thể giúp ta mở mang kiến thức sâu rộng, nhưng họ không […]

Xem thêm